Բոտնետ

• Նախապատրաստում — Հաքերները հայտնաբերում են խոցելիություններ կայքերում, հավելվածներում կամ օգտատերերի վարքագծում։ Այս փուլի նպատակն է գտնել օգտատիրոջ սարքը վնասակար ծրագրերով վարակելու եղանակ։ Դրա համար հաքերները հաճախ օգտագործում են ծրագրային ապահովման և կայքերի խոցելիությունները կամ տարածում են վնասակար ծրագրեր էլեկտրոնային փոստի և առցանց մեսենջերների միջոցով։
• Վարակում — Օգտատերը կատարում է մի գործողություն, որը հանգեցնում է իր սարքի վարակմանը վնասակար ծրագրով։ Երբեմն հաքերները սոցիալական ճարտարագիտության մեթոդներով «գրավում» են օգտատիրոջը՝ տեղադրելու հատուկ տրոյական ծրագիր։ Մյուս դեպքերում նրանք գործում են ավելի ագրեսիվ՝ օգտատերերին գրավում են վարակված կայքեր, որտեղ տեղի է ունենում վնասակար ծրագրերի թաքուն ներբեռնում։ Այսպիսով, կիբերհանցագործներին հաջողվում է հաղթահարել որոշակի քանակությամբ համակարգիչների պաշտպանությունը։
• Ակտիվացում — Հաքերները վերահսկողություն են ստանում այդ համակարգիչների նկատմամբ։ Վարակված սարքերից նրանք ստեղծում են բոտերի ցանց, որը կարող են կառավարել հեռակա կարգով։ Հաճախ կիբերհանցագործներին հաջողվում է վարակել և գրավել հազարավոր, տասնյակ հազարավոր և նույնիսկ միլիոնավոր համակարգիչներ։ Այս կերպ նրանք ստանում են հսկայական զոմբի-ցանցի կառավարում, այսինքն՝ լիարժեք և գործողության պատրաստ բոտնետ։

Ի՞նչ կարող է անել բոտնետը — Վարակված զոմբի-համակարգչում հաքերները ստանում են ադմինիստրատորի իրավունքներով մուտք, ինչը թույլ է տալիս նրանց կատարել հետևյալ գործողությունները`

• կարդալ և գրել համակարգային տվյալներ,
• հավաքել օգտատիրոջ անձնական տվյալներ,
• ուղարկել ֆայլեր և այլ տեղեկատվություն,
• հետևել օգտատիրոջ գործողություններին,
• փնտրել խոցելիություններ այլ սարքերում,
• ներբեռնել և տեղադրել ցանկացած հավելված։

Ինչպե՞ս են հաքերները կառավարում բոտնետը — Բոտնետը կառավարելու համար, նախ, անհրաժեշտ է հրամաններ տալ բոտերին, և երկրորդ՝ դա անել անանուն։ Այդ իսկ պատճառով հաքերները բոտնետները կառավարում են հեռակա կարգով։ Հրամանատարական սերվերը (C&C) բոտնետի կառավարման կենտրոնն է։ Սա բոտ-վարպետի հիմնական սերվերն է, որտեղից բոլոր հրամանները փոխանցվում են զոմբի-համակարգիչներին։ Բոտնետը կարելի է կառավարել ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն։ Դրա համար գոյություն ունեն կառավարման երկու մոդել՝

• Կենտրոնացված «հաճախորդ-սերվեր» մոդել — Այս մոդելի շրջանակում բոտնետը կառավարվում է բոտ-վարպետի կողմից մեկ միասնական սերվերի միջոցով։ Որպես այլընտրանք, հրամանները փոխանցելու համար օգտագործվում են մի քանի լրացուցիչ սերվերներ՝ այսպես կոչված պրոքսիներ։ Երկու դեպքում էլ բոլոր հրամանները գալիս են բոտ-վարպետից և փոխանցվում հետագա հիերարխիայի համաձայն։ Նման կառուցվածքի դեպքում բոտ-վարպետին հնարավոր է հայտնաբերել, ուստի այս մոդելը համարվում է հնացած և ոչ այնքան արդյունավետ։
• Ապակենտրոնացված «հավասար-հավասարին» (P2P) մոդել — Այս մոդելի շրջանակում հրամաններ փոխանցելու իրավունքը բաշխված է բոլոր զոմբի-համակարգիչների միջև։ Քանի դեռ բոտ-վարպետը կարող է կապ հաստատել գոնե մեկ զոմբի-համակարգչի հետ, հրամանները կփոխանցվեն մի սարքից մյուսին։ Այս մոդելի P2P-կառուցվածքը թույլ չի տալիս նույնականացնել բոտ-վարպետին։ P2P-մոդելի առավելություններն ակնհայտ են հնացած կենտրոնացված մոդելի նկատմամբ, ուստի այս մոդելն այժմ շատ ավելի հաճախ է օգտագործվում։

Ամենահայտնի բոտնետների օրինակներ, որոնք «սեղմում» էին գովազդը — Քլիք-բոտերը ներկա են թվային գովազդի՝ կոնտեքստային, թիրախային, CTV, աուդիո և այլնի պատմության մեջ հենց դրա ի հայտ գալու պահից և շարունակում են անհանգստացնել մարքեթոլոգներին ու բիզնեսներին մինչ այսօր։

• Clickbot A։ 2006 թվականին վարակել է 100 հազար համակարգիչ և կարողացել է 50 հազար դոլարի վնաս հասցնել։ Դրա բոտերը գաղտնի «սեղմում» էին սինդիկացված որոնողական ցանցերում տեղադրված գովազդը՝ հարձակվելով Google Գովազդի միջոցով մոնետիզացվող կայքերի որոնողական արդյունքների վրա։
• Stantinko։ Շատ նենգ բոտնետ էր, որը Chrome-ի ընդլայնումների վնասակար բաղադրիչ էր։ Այն օգտատիրոջ բրաուզերում ներդնում էր կողմնակի գովազդ, ինչպես նաև կարող էր տեղադրել գովազդային ծրագրեր, մուտք ստանալ WordPress և Joomla CMS-ներով կայքեր և որոնումներ կատարել Google-ում։ Բաղկացած էր 500 հազար վարակված սարքերից։
• Methbot և 3ve։ Ամենախոշոր բոտնետներից էին։ Դրանց օգնությամբ հանցագործները CTV-գովազդի խարդախությամբ վաստակում էին օրական ավելի քան 3 միլիոն դոլար (ակտիվության գագաթնակետին)։ Ենթադրվում է, որ միայն 3ve-ն գովազդատուներին հասցրել է 29 միլիոն դոլարի վնաս։

Սրանք թվային աշխարհում գոյություն ունեցող կամ եղած բոտնետների միայն մի փոքր մասն են։ Դրանց մի մասը վերացել է ինքնուրույն, մի մասն էլ անջատվել է կիբերպաշտպանական ասոցիացիաների, ընկերությունների, ինչպես նաև կառավարական կազմակերպությունների ուժերով։ Մնացածները մոդիֆիկացվել են և գործում են մինչ օրս, չհաշված, որ պարբերաբար նոր վնասակար ցանցեր են ի հայտ գալիս։

Կրած վնասը ցույց է տալիս, որ պետք է պատրաստ լինել նման «հարկադիր բոտերի» հարձակումներին։ Սեփական ուժերով դրանցից պաշտպանվելը գրեթե անհնար է, սակայն կարելի է կանխարգելիչ միջոցներ ձեռնարկել ձեր ռեսուրսները և կապիտալները պաշտպանելու համար։

Ինչպե՞ս պաշտպանվել բոտնետ-հարձակումներից

• Բարձրացրեք ձեր կայքի կամ սարքի անվտանգությունը — Պաշտպանեք ձեր բիզնեսը՝ ուժեղացնելով ցանցային ենթակառուցվածքի և ծրագրային ապահովման անվտանգության արձանագրությունները։ Օրինակ՝ միացրեք SSL-հավաստագիրը։ Համոզվեք, որ ձեր համակարգչում տեղադրված են հուսալի հակավիրուս և ֆայերվոլ (firewall)։ Պարբերաբար թարմացրեք բոլոր ծրագրային ապահովումները և օպերացիոն համակարգերը՝ խոցելիություններից պաշտպանվելու համար։ Եթե հավելվածը խնդրում է թարմացվել, կատարեք խնդրանքը. նոր թարմացումներով մշակողները փակում են կիբերհանցագործների կողմից հայտնաբերված խոցելիությունները և բարձրացնում պաշտպանությունը։
• Միացրեք երկփուլանի նույնականացումը — Օգտագործեք 2FA (երկփուլանի նույնականացում)՝ անվտանգության լրացուցիչ մակարդակ ապահովելու համար։ Այս դեպքում, բացի մուտքանունի և գաղտնաբառի մուտքագրումից, օգտատիրոջ սարքին, օրինակ՝ հեռախոսին, կգա միանվագ կոդ մուտքը հաստատելու համար, որը նա պետք է մուտքագրի համակարգ մտնելու համար։ Սա դժվարացնում է հանցագործների համար օգտատիրոջ հաշիվներին կամ սարքերին մուտք ստանալը։
• Խուսափեք կասկածելի կցորդներից և հղումներից — Բոտնետի տարածման համար նախատեսված վնասակար ծրագիրը ամենից հաճախ ուղարկվում է էլեկտրոնային նամակների կցորդների տեսքով կամ ֆիշինգային և վնասակար կայքերի հղումների տեսքով։ Եթե անծանոթ օգտատերից նամակ եք ստացել՝ կցորդ ներբեռնելու խնդրանքով, «դուք վճարում եք ստացել պետությունից», «ձեր հաշիվը պետական ծառայություններում կոտրել են, և պետք է շտապ հաստատել ձեր տվյալները», ոչ մի դեպքում մի անցեք հղումներով և ոչինչ մի ներբեռնեք։
• Լուսաբանեք աշխատակիցներին կիբերանվտանգության թեմայով — Ուսուցանեք աշխատակիցներին՝ ճանաչելու ֆիշինգային էլեկտրոնային նամակները, կասկածելի կցորդները և ոչ անվտանգ հղումները։ Կիբերանվտանգության կանոնավոր դասընթացները և հիշեցումները օգնում են ամրապնդել գիտելիքները և նպաստում են թվային հիգիենայի պահպանմանը՝ ինտերնետում տեղեկություններ փնտրելիս և տվյալների հետ աշխատելիս։
• Վերլուծեք տրաֆիկը — Բոտնետները կարող են մեծ ծավալի վեբ-տրաֆիկ առաջացնել։ Օգտագործեք անալիտիկ գործիքներ (Yandex Metrica, Google Analytics)՝ կայքի այցելությունների կասկածելի և կտրուկ աճերը բացահայտելու համար։ Պարբերաբար վերահսկեք գովազդային տրաֆիկը՝ աննորմալ մեծ քանակությամբ սեղմումների առկայության դեպքում։
• Պարբերաբար թարմացրեք ՕՀ-ն — Քանի որ բոտնետները հաճախ օգտագործում են օպերացիոն համակարգերի խոցելիությունները սարքերը կոտրելու համար, պարբերաբար թարմացրեք համակարգերը՝ պաշտպանության մակարդակը բարձրացնելու համար։

Հետևելով այս խորհուրդներին՝ դուք չեք կարողանա լիովին պաշտպանվել բոտ-հարձակումներից, բայց կարող եք նվազեցնել առնվազն ռիսկերը։