UK Web Archive (British Library)

UK Web Archive-ը (UKWA) Միացյալ Թագավորության վեբ տարածքի թվային ժառանգությունը պահպանելու և հասանելի դարձնելու նախաձեռնություն է։ Այն հանդիսանում է վեց Իրավական Դեպոզիտ (Legal Deposit) Գրադարանների համատեղ աշխատանքի արդյունքը, որոնք ղեկավարվում են Բրիտանական Գրադարանի (British Library) կողմից։

Կազմակերպչական Կառուցվածքը

UK Web Archive-ը համագործակցություն է Միացյալ Թագավորության հետևյալ վեց իրավական դեպոզիտային գրադարանների միջև.

• Բրիտանական Գրադարան (British Library) (Լոնդոն)
• Շոտլանդիայի Ազգային Գրադարան (National Library of Scotland)
• Ուելսի Ազգային Գրադարան (National Library of Wales)
• Բոդլեյան Գրադարաններ (Bodleian Libraries) (Օքսֆորդ)
• Քեմբրիջի Համալսարանի Գրադարան (Cambridge University Libraries)
• Դուբլինի Թրինիթի քոլեջ (Trinity College Dublin) (Չնայած Իռլանդիայում է, այն նույնպես մասնակցում է Մեծ Բրիտանիայի իրավական դեպոզիտի համակարգին)

Իրավական Հիմքը

UKWA-ի գործունեությունը հիմնված է 2013 թվականի Իրավական Դեպոզիտի (Ոչ Տպագիր Աշխատանքներ) Կանոնակարգերի (The Legal Deposit Libraries (Non-Print Works) Regulations 2013) վրա։

• Այս օրենսդրությունը իրավունք է տալիս գրադարաններին հավաքել, պահպանել և հասանելի դարձնել Մեծ Բրիտանիայում հրապարակված էլեկտրոնային նյութերը, ներառյալ՝ ինտերնետային բովանդակությունը, ինչպես նրանք անում էին տպագիր նյութերի դեպքում։

Ինչպես է Այն Աշխատում

UKWA-ն իրականացնում է վեբ արխիվացում երկու հիմնական եղանակով.

1. Լայնածավալ Քերում (Broad Crawl)

• Ամենամյա Քերում — Յուրաքանչյուր տարի UKWA-ն իրականացնում է լայնածավալ «սողունային» (crawling) գործընթաց՝ փորձելով պահպանել բոլոր այն կայքերը, որոնք ունեն Միացյալ Թագավորության տիրույթներ (օրինակ՝ .uk, .scot, .cymru, .london)։
• Քանակ —Ամեն տարի հավաքվում է մոտ 5-10 միլիոն կայք։

2. Ընտրովի և Թեմատիկ Հավաքածուներ (Selective and Thematic Collections)

Գրադարանային մասնագետները (curators) ընտրում և ավելի հաճախակի են արխիվացնում այն կայքերը, որոնք ունեն ազգային կարևորություն կամ կապված են որոշակի թեմաների կամ իրադարձությունների հետ։

• Օրինակներ — Արխիվացվել են հավաքածուներ կապված՝ Brexit-ի, Grenfell Tower-ի հրդեհի, ընտրարշավների և տարբեր մշակութային թեմաների (օրինակ՝ բրիտանական սթենդ-ափ կատակերգություն) հետ։
• Առաջադրում — Հանրության ցանկացած անդամ կարող է կայքեր առաջադրել արխիվացման համար։

Մուտքի Սահմանափակումներ

Մեծ Բրիտանիայի իրավական դեպոզիտի կանոնները խիստ են մուտքի առումով.

• Հիմնական ֆոնդ — UK Web Archive-ի մեծ մասը, որը հավաքվել է օրենսդրության ներքո, հասանելի է միայն վեց իրավական դեպոզիտային գրադարանների ընթերցասրահների ներսում գտնվող հատուկ նշանակված համակարգիչներից։
• Բաց մուտք (Open Access) — Միայն այն դեպքերում, երբ կայքի սեփականատերը հատուկ թույլտվություն է տվել, կամ եթե բովանդակությունը ենթակա է բաց լիցենզիայի, այն կարող է հասանելի լինել հանրությանը ցանկացած վայրից։

Ի գիտություն։ 2023 թվականի հոկտեմբերին Բրիտանական Գրադարանը ենթարկվել է լուրջ կիբերհարձակման, որի հետևանքով UK Web Archive-ի առցանց հասանելիությունը ժամանակավորապես դադարեցվել է։ Չնայած մուտքի խնդիրներին, արխիվացման աշխատանքները շարունակվում են, որպեսզի ապահովվի վեբ ժառանգության շարունակական պահպանումը։

UK Web Archive և Internet Archive հարթակների տարբերությունները՝ համեմատության աղյուսակով

Երկու արխիվներն էլ ծառայում են վեբ բովանդակությունը պահպանելու նպատակին, սակայն նրանց կառավարման և օգտատերերին մուտք տրամադրելու սկզբունքները արմատապես տարբերվում են՝ հիմնված իրենց իրավական դիրքի վրա։

Հատկանիշ	UK Web Archive (UKWA)	Internet Archive (Wayback Machine)
Իրավական Հիմք	Իրավական Դեպոզիտի Օրենք (Legal Deposit, UK)	ԱՄՆ օրենսդրություն, Ոչ-առևտրային կազմակերպության կարգավիճակ
Հիմնական Ֆոկուս	Մեծ Բրիտանիայի վեբ տարածք (.uk դոմեններ)	Համաշխարհային վեբ տարածք
Մուտքի Կարգավիճակ	Սահմանափակված (Restricted)	Հանրային/Բաց (Public/Open)
Հասանելիության Վայր	Արխիվացված նյութերի մեծ մասը հասանելի է ՄԻԱՅՆ վեց իրավական դեպոզիտային գրադարանների ընթերցասրահների ներսում։	Հասանելի է ամբողջ աշխարհում, ցանկացած վայրից՝ ինտերնետի միջոցով։
Մուտքի Պատճառ	Մուտքի սահմանափակումները պայմանավորված են Մեծ Բրիտանիայի հեղինակային իրավունքի (Copyright) պահպանման պահանջներով։	Հիմնված է «արդար օգտագործման» (Fair Use) սկզբունքի վրա, թույլ է տալիս ցանկացած մուտք, եթե հրատարակիչը կոնկրետ չի արգելել այն։
Առաջադրման Մեխանիզմ	Առաջադրվում է Գրադարանների աշխատակիցների և հանրության կողմից։	Յուրաքանչյուր օգտատեր կարող է ցանկացած պահի արխիվացնել ցանկացած URL։

 Ինչո՞ւ է UKWA -ն Սահմանափակ

UK Web Archive-ի մուտքի խիստ սահմանափակումները բխում են Մեծ Բրիտանիայի Իրավական Դեպոզիտի օրենքից.

• Հեղինակային Իրավունքի Պահպանում — Օրենքը թույլ է տալիս գրադարաններին հավաքել նյութը, սակայն դա չի չեղյալ հայտարարում սկզբնական հեղինակային իրավունքը։ Որպեսզի գրադարանները չմրցակցեն կամ չխախտեն բովանդակության սեփականատիրոջ շահերը (օրինակ՝ վճարովի հոդվածների դեպքում), մուտքը սահմանափակվում է գրադարանի ֆիզիկական տարածքով։
• Միաժամանակյա Օգտագործում — UKWA-ի ֆոնդերը, որպես կանոն, կարող են դիտարկվել միայն մեկ օգտատիրոջ կողմից մեկ ընթերցասրահում, ինչը նմանակում է ֆիզիկական գրքի մեկ օրինակի օգտագործմանը։

Ինչո՞ւ է Internet Archive-ը Բաց

Internet Archive-ը ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որը գործում է որպես «հանրային գրադարան»՝ հիմնված ԱՄՆ օրենքներով թույլատրված «արդար օգտագործման» սկզբունքի վրա։

• Աշխարհագրական Անկախություն — Քանի որ IA-ն չի գործում կոնկրետ երկրի Իրավական Դեպոզիտի մանդատի ներքո, այն ազատ է բովանդակությունը համաշխարհային մակարդակով հասանելի դարձնելու համար՝ համաձայն իր ներքին քաղաքականության և կոնկրետ կայքերի արգելքների (եթե դրանք տրված են $robots.txt$-ով կամ ուղիղ հարցմամբ)։

Մինչ Internet Archive-ը ֆունկցիոնալ առումով «համաշխարհային գրադարան» է, որը հասանելի է բոլորին, UK Web Archive-ը ֆունկցիոնալ առումով «ազգային գանձարան» է, որը պահպանում է կարևոր բովանդակությունը, բայց այն հասանելի է միայն ֆիզիկական այցելության միջոցով։

Կիբերհարձակումը Բրիտանական Գրադարանի և UK Web Archive-ի վրա 2023 թվին

UK Web Archive-ի (UKWA) հասանելիության և Բրիտանական Գրադարանի (British Library) գործունեության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել 2023 թվականի աշնանը տեղի ունեցած լուրջ կիբերհարձակումը։

Կիբեռհարձակման Իրադարձությունները

• Ժամանակաշրջան — Կիբերհարձակումը տեղի է ունեցել 2023 թվականի հոկտեմբերի 28-ի լույս 29-ի գիշերը։
• Զոհ — Թիրախը եղել է Բրիտանական Գրադարանի հիմնական IT ենթակառուցվածքը։ Քանի որ UK Web Archive-ը ֆիզիկապես տեղակայված և կառավարվում է Բրիտանական Գրադարանի կողմից, այն նույնպես անմիջապես տուժել է։
• Բնույթը — Դա եղել է Ransomware (շանտաժային ծրագրային ապահովում) հարձակում։ Հարձակումը կատարել է Rhysida անունով հաքերային խումբը։

Կիբեռհարձակման Անմիջական Հետևանքները

Հարձակումից անմիջապես հետո Բրիտանական Գրադարանը ստիպված է եղել անջատել իր թվային ծառայությունների մեծ մասը՝ վարակը մեկուսացնելու և տվյալների հետագա կորուստը կանխելու համար։

1. UK Web Archive-ի Կարգավիճակը

• Առցանց Անհասանելիություն — UK Web Archive-ի (UKWA) առցանց դիտումը անմիջապես դարձավ անհասանելի։ Գրադարանը չկարողացավ ապահովել UKWA-ի մուտքի ինտերֆեյսը (իր ինտերնետային ցանցերի անջատման պատճառով)։
• Ֆիզիկական Մուտք — Նույնիսկ Իրավական Դեպոզիտի գրադարանների ընթերցասրահներից մուտքը դեպի UKWA-ի արխիվացված ֆոնդեր դադարեցվեց։

2. Ընդհանուր Տուժած Ծառայությունները

• Գրադարանի կատալոգները և որոնման գործիքները։
• Wi-Fi ցանցերը և ընթերցասրահների համակարգիչները։
• Հայցված տպագիր նյութերի ներքին համակարգերը։

Վերականգնման Գործընթացը

Բրիտանական Գրադարանը մամուլի հաղորդագրությունների միջոցով հայտարարեց, որ վերականգնումը լինելու է երկարատև և ծախսատար գործընթաց։

• Տևողություն — Ի սկզբանե գնահատվում էր, որ ծառայությունների ամբողջական վերականգնումը, ներառյալ բոլոր թվային ծառայությունները, կպահանջի մի քանի ամիս։
• Արխիվացման Շարունակություն — Չնայած առցանց մուտքի բացակայությանը, Գրադարանը հայտարարեց, որ կարևորագույն վեբ արխիվացման աշխատանքները (քերումը) շարունակվում են, որպեսզի չկորցնեն արդիական նյութերը (օրինակ՝ ընթացիկ քաղաքական իրադարձությունների կամ տոնական շրջանի կայքեր)։

Այս հարձակումը ընդգծեց այն ռիսկերը, որոնց բախվում են ազգային նշանակության հաստատությունները, որոնք ունեն հսկայական թվային ֆոնդեր։ Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը և հասարակությունը կոչ արեցին ավելացնել ներդրումները մշակութային և գիտական հաստատությունների կիբերանվտանգության մեջ։

Այս պահին (2025 թվականի դեկտեմբեր) ծառայությունների վերականգնումը դանդաղ է, և չնայած հիմնական գրադարանային ֆունկցիաները (օրինակ՝ գրքերի պատվիրումը) մասամբ վերականգնվել են, UK Web Archive-ի առցանց հասանելիությունը շարունակում է մնալ խիստ սահմանափակ կամ անհասանելի։