Դեֆոլտը (անգլերեն՝ default — պարտավորությունների չկատարում) վարկային պայմանագրի չկատարումն է, այսինքն՝ պարտքային պարտավորությունների կամ պարտատոմսերի թողարկման մասին պայմանագրի պայմաններով տոկոսների կամ հիմնական պարտքի ժամանակին չվճարումը: Դեֆոլտ կարող են հայտարարել ինչպես ընկերությունները, մասնավոր անձինք, այնպես էլ պետությունները, որոնք ի վիճակի չեն սպասարկել իրենց պարտավորությունների ամբողջը կամ մի մասը։

Դեֆոլտի տեսակներ

Դեֆոլտը լինում է մի քանի տեսակի՝

Սուվերեն դեֆոլտ — Այս տերմինն օգտագործվում է, երբ պետությունը չի կարողանում մարել իր արտաքին կամ ներքին պարտքերը։ Սա ամենալուրջ հետևանքներն է ունենում, քանի որ կարող է խուճապ առաջացնել ֆինանսական շուկաներում, հանգեցնել գնաճի, գործազրկության և կյանքի մակարդակի անկման։ Կան նաև մունիցիպալ դեֆոլտներ (երբ պարտքերը դադարում է վճարել մունիցիպալ կազմավորումը կամ մարզը) և կորպորատիվ դեֆոլտներ (երբ վճարումները բաց է թողնում առևտրային ընկերությունը)։
Տեխնիկական դեֆոլտ — Այս դեպքում վարկառուն ժամանակին չի վճարում պարտքի մի մասը կամ տոկոսները, սակայն ամբողջությամբ չի հրաժարվում իր պարտավորություններից։ Սա սովորաբար կապված է ժամանակավոր ֆինանսական դժվարությունների հետ։ Իրավիճակի բարելավումից հետո վճարումները վերսկսվում են։ Լիարժեք դեֆոլտը դա այն իրավիճակն է, երբ վարկառուն ամբողջությամբ հրաժարվում է պարտավորություններից և սկսում սնանկության ընթացակարգ։ Սակայն սա հատուկ է միայն ընկերություններին, քանի որ ամբողջ պետությունը չի կարող հրաժարվել իր պարտքերից։
Կառուցվածքային դեֆոլտ — Վարկառուն ունի գումար, բայց չի կարողանում օգտագործել այն։ Օրինակ, եթե պետության արտասահմանյան ակտիվները սառեցվել են։

Դեֆոլտի պատճառները

Սուվերեն դեֆոլտը կարող է տեղի ունենալ մի շարք բացասական իրադարձությունների արդյունքում, որոնցից հիմնականներն են․

Ազգային արժույթի թուլացումը — Եթե վարկը վերցված է դոլարով, իսկ վարկառու երկիրը վաստակում է ազգային արժույթով, ապա ազգային արժույթի թուլացումը դոլարի նկատմամբ դժվարացնում է պարտքի մարումը։
ՀՆԱ-ի մակարդակի անկումը — Համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) կրճատումը հանգեցնում է հարկային մուտքերի նվազման, ինչը կարող է վտանգել սոցիալական պարտավորությունների կատարումը։
Պետական բյուջեի դեֆիցիտը — Սա նշանակում է, որ ծախսերը գերազանցում են եկամուտներին։ Դեֆիցիտը կարող է առաջանալ եկամուտների կրճատման կամ ծախսերի ավելացման պատճառով (օրինակ՝ ռազմական կարիքների կամ բնակչությանն ու բիզնեսին աջակցելու համար)։
Մեկ եկամտի աղբյուրից ուժեղ կախվածությունը — Օրինակ՝ նավթի և գազի համաշխարհային գների անկումը հումքային երկրի համար կարող է հանգեցնել բյուջետային մուտքերի կրճատման, և պարտքի մարման համար ուղղակի գումար չի բավականացնի։
Ֆինանսների ոչ պատշաճ կառավարումը — Երբ երկրի ղեկավարությունը պարտքեր է կուտակում, իսկ հետո ի վիճակի չի լինում դրանք սպասարկել։ Անվտանգ է համարվում պետական պարտքի մակարդակը, որը ցածր է ՀՆԱ-ի 30%-ից։

Դեֆոլտի հետևանքները

Պարտքային պարտավորությունների չկատարումը լուրջ հետևանքներ է ունենում։

Կապիտալի արտահոսք — Օտարերկրյա և ներքին ներդրողները փորձում են իրենց կապիտալը երկրից դուրս հանել։ Երկրում զարգացման համար գումարներ քիչ են մնում, ինչը հանգեցնում է գործազրկության աճի, հարկային մուտքերի նվազման և տնտեսության համար այլ բացասական հետևանքների։
Նոր վարկերի ստացման դժվարություն — Պոտենցիալ վարկատուները (այլ պետություններ, միջազգային կազմակերպություններ և այլն) մերժում են վարկեր տրամադրել կամ առաջարկում են չափազանց բարձր տոկոսադրույքներով և այլ անշահավետ պայմաններով։
Ազգային արժույթի արժեզրկում — Դեֆոլտի մեջ գտնվող երկրին քիչ են վստահում, ինչը հանգեցնում է ազգային արժույթից ազատվելու, իսկ դա՝ արժույթի թուլացման։ Հետևանքը կարող է լինել ներկրված ապրանքների թանկացում, ընդհանուր գների աճ, ներմուծող ընկերությունների եկամուտների և հարկերի նվազում։
Սոցիալական դժվարություններ — Արտադրության կրճատումը հանգեցնում է գործազրկության աճի, բյուջետային եկամուտների նվազման, ինչը, իր հերթին, խոչընդոտում է պետությանը կատարել իր սոցիալական պարտավորությունները (օրինակ՝ թոշակների և նպաստների վճարումը)։

Դեֆոլտի կանխարգելումը և հաղթահարումը

Դեֆոլտի ելքը կախված է ճգնաժամային շրջանում երկրի կառավարման որակից։ Չնայած բացասական կողմերին, ազգային արժույթի արժեզրկումը կարող է նաև դրական հետևանքներ ունենալ։

Որքան էժան է արժույթը, այնքան ավելի մեծ են երկրի արտահանման եկամուտները և բարձր է հարկատու հանդիսացող արտահանող ընկերությունների շահույթը։ Բյուջեում ավելի շատ գումար է հայտնվում, իսկ դա նշանակում է՝ ավելի շատ հնարավորություններ՝ կատարելու սոցիալական պարտավորությունները։
Ներմուծման թանկացումը ներքին շուկայում հայրենական ապրանքներն ավելի մրցունակ է դարձնում, ինչը խթանում է արտադրության զարգացումը և, ի վերջո, ՀՆԱ-ի աճը։ Դեֆոլտը հաղթահարելու համար կարող են իրականացվել հետևյալ միջոցառումները․
Բյուջեի լրացումը հարկերի բարձրացման միջոցով — Որոշ դեպքերում արդյունավետ է լինում հարկերի բարձրացումը, իսկ մյուս դեպքերում՝ ընդհակառակը, բիզնեսի ֆինանսական աջակցությունը ապագայում կավելացնի հարկային բազան։
Վարկատուների հետ բանակցություններ պարտքերի վերակառուցման շուրջ — Սա ազդանշան կտա այլ ներդրողներին, որ նույնիսկ դժվար իրավիճակում վարկառուն չի հրաժարվում իր պարտավորություններից։
Միջազգային օգնությանը և վարկերին դիմելը — Աշխարհի գլխավոր վարկատուն համարվում է Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ)։ Սակայն այս լուծումը կարող է ունենալ բացասական հետևանքներ, քանի որ նոր վարկի տրամադրման պայման կարող է լինել սոցիալական ծախսերի (թոշակներ, նպաստներ, արտոնություններ և այլն) կրճատումը։

Դեֆոլտի օրինակներ պատմության մեջ

Պատմությունը լի է դեֆոլտի դեպքերով.

Ռուսաստան (1998) — Ռուսաստանի Դեֆոլտը տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ կառավարությունը չկարողացավ մարել իր պարտավորությունները պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերով (ՊԿՊ)։ Դա հանգեցրեց ռուբլու կտրուկ արժեզրկման, բանկային համակարգի փլուզման, ֆինանսական շուկաներում սնանկությունների և տնտեսության ընդհանուր անկման։ Սակայն դեֆոլտից հետո տասը տարիների ընթացքում Ռուսաստանի տնտեսությունն աճեց միջինը 5%-ով։
Հունաստան (2012) — Հունաստանում բյուջեի դեֆիցիտը և պետական պարտքն աճեցին բնակչության ծերացման և կենսաթոշակների բարձր մակարդակի պատճառով։ Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի պատճառով զբոսաշրջությունից եկամուտների կտրուկ անկումը սրեց խնդիրը, և երկիրը չկարողացավ սպասարկել իր պարտքերը։
Իսլանդիա (2008) — Օտարերկրյա ներդրումներ ներգրավելու համար Իսլանդիան ամրապնդում էր ազգային արժույթը և շատ ձեռնտու պայմաններ էր առաջարկում պետական պարտատոմսերի համար։ Արդյունքում արտաքին պարտքը հասավ ՀՆԱ-ի 550%-ին, և 2008 թվականին իշխանությունները ստիպված եղան դեֆոլտ հայտարարել։
Արգենտինա (2001) — Արգենտինան 5-25 տարով հարկերից ազատեց ամբողջ արտասահմանյան բիզնեսին, ինչի հետևանքով 10 տարվա ընթացքում երկիրը չստացավ մոտ 280 միլիարդ դոլար հարկային մուտքեր։ Սա դարձավ դաշնային բյուջեի դեֆիցիտի աճի հիմնական պատճառներից մեկը։
Լիբանան (2020) — 2020 թվականին Լիբանանը դեֆոլտ հայտարարեց 1,2 միլիարդ դոլարի եվրոպարտատոմսերի վերաբերյալ՝ չկարողանալով մարել դրանք։ Դա տեղի ունեցավ տնտեսական ճգնաժամի, կոռուպցիայի և քաղաքական անկայունության ֆոնին։ Դեֆոլտը հանգեցրեց ազգային արժույթի արժեզրկման, գերգնաճի և բնակչության եկամուտների կտրուկ անկման։
Վենեսուելա (2017) — Վենեսուելան 2017 թվականին դեֆոլտ հայտարարեց իր պարտքային պարտավորությունների մի մասի գծով։ Դրան նպաստեցին նավթի գների անկումը, տնտեսական սխալ քաղաքականությունը և քաղաքական ճգնաժամը։ Դեֆոլտի հետևանքով երկրում սկսվեց հիպերինֆլյացիա, սննդի և դեղորայքի պակաս, ինչպես նաև մեծ թվով քաղաքացիների արտագաղթ։
Զամբիա (2020) — Զամբիան դարձավ առաջին աֆրիկյան երկիրը, որը կորոնավիրուսային համավարակի ժամանակ դեֆոլտի մեջ հայտնվեց։ 2020 թվականին երկիրը հրաժարվեց մարել 42,5 միլիոն դոլարի պարտքային տոկոսները։ Դեֆոլտի պատճառ դարձան պետական պարտքի մեծացումը և պղնձի գների անկումը, որը երկրի արտահանման հիմնական ապրանքն է։

Ինչպես պաշտպանվել դեֆոլտից

Երբ երկրում տնտեսական իրավիճակը անկայուն է, կարևոր է ունենալ պլան, որը կօգնի պաշտպանել սեփական ֆինանսական միջոցները։

Չհետաձգել մեծ գնումները — Եթե ցանկանում եք վերանորոգում անել կամ մեքենա գնել, ավելի լավ է դա անել դեֆոլտից առաջ, քանի որ գները կարող են կտրուկ բարձրանալ։
Ներդրում կատարել անշարժ գույքի մեջ — Դեֆոլտից հետո բնակարանների գների աճը կարող է դանդաղել, բայց երկարաժամկետ հեռանկարում դա ձեռնտու ներդրում կլինի։
Խնայողությունների մի մասը պահել կայուն արժույթներով (դոլար, եվրո) — Դեֆոլտի հետևանքներից մեկը ազգային արժույթի արժեզրկումն է, ուստի այլ արժույթով խնայողությունները կօգնեն ապահովագրել Ձեր ֆինանսները։
Ներդրումներ կատարել հուսալի արժեթղթերում և թանկարժեք մետաղներում — Հարկ է հիշել, որ նման ներդրումները նույնպես որոշակի ռիսկեր են պարունակում։
Խնայողությունները պահել հուսալի բանկերում — Նույնիսկ եթե տնտեսական իրավիճակը անկայուն լինի, ավանդատուն կկարողանա հետ ստանալ իր խնայողությունները, քանի որ դրանք ապահովագրված են։

Դեֆոլտն այն իրավիճակն է, երբ վարկառուն չի կարողանում մարել իր պարտքերը։ Այս տերմինը հաճախ օգտագործվում է պետության նկատմամբ, սակայն դեֆոլտ կարող են հայտարարել նաև ընկերությունները, բանկերը և նույնիսկ ֆիզիկական անձինք։ Սուվերեն դեֆոլտը բացասական երևույթ է երկրի համար՝ աճում են գները, սնանկանում են բանկերը, վատանում է քաղաքացիների կյանքի որակը։ Փողը չկորցնելու համար խորհուրդ է տրվում մեծ գնումներ կատարել, խնայողությունների մի մասը փոխարկել ավելի կայուն արժույթի, ներդրումներ կատարել միայն հուսալի արժեթղթերում և խնայողությունների համար ընտրել խոշոր, հուսալի բանկեր։

Վերադառնալ բառարանի հիմնական էջ